امارات در آستانه نابودی/ مچ اندازی بن سلمان و بی بی در شبه جزیره/ جنگ ایران چگونه دبی را تا آستانه انفجار پیش برد؟

جنگ ایران بیش از آنچه تصور می شد بر امارات تاثیر گذاشت. همانطور که پیش از این گفته شد، جنگ ایران  با آمریکا و حمله ایران به منافع مشترک امارات متحده عربی و ایالات متحده، سبب شد که امارات بیش از پیش به اسرائیل نزدیک شود (اینجا بخوانید) اما این اتفاق سبب تغییراتی در سطح رهبری این کشور شد؛ مساله ای که شاید کمتر کسی فکر می کرد اتفاق بیفتد.

حوادث دیشب امارات نشان می دهد که این کشور در آستانه تجزیه قرار دارد. در حالی که در توییتر و برخی رسانه ها، اخبار متعددی در رابطه با جدایی امارت شارجه از امارات متحده عربی منتشر شد، حکام ابوظبی و دبی تاکید کرده اند که جلوی این جدایی و استقلال را خواهند گرفت (درباره حوادث امارات، اینجا بخوانید).

اما به راستی چه شد که امارات به اینجا رسید؟ چرا شارجه به دنبال جدا شدن از امارات است و جنگ ایران و آمریکا چه تاثیری بر این روند داشته و دارد؟

اختلاف درون یک کشور ایالتی؛ محافظه کاران در مقابل غرب گرایان

امارات از دیرباز متحد اصلی عربستان سعودی به حساب می آمد. با این حال، جنگ یمن و تحولات داخلی عربستان از جمله روی کار آمدن بن سلمان و ایضا فعالیت اقتصادی فزاینده کشورهای غربی در امارات و استقلال اقتصادی این کشور از عربستان، سبب ایجاد اختلافاتی میان این دو کشور گردید. اوج این اختلافات زمانی پیش آمد که میان بن زاید و بن سلمان شکرآب شد (اینجا بخوانید). هر چند عربستان و امارات با وساطت آمریکا مجددا با هم آشتی کردند اما اختلافات آنان کم رنگ نشد و در بزنگاه مهمی مانند جنگ ایران خود را نشان داد.

اختلاف عربستان و امارات مرتبط با دوشقه شدن ایالت های امارات متحده عربی است. دبی و ابوظبی به عنوان قدرتمندترین ایالات امارات در حال فاصله گرفتن از عربستان، استقلال ژئوپلیتیک و ایجاد رابطه مستقیم با آمریکا و به خصوص اسرائیل هستند. این دو ایالت به دنبال این هستند که امارات را از زیر سلطه سیاسی - ژئوپلیتیک عربستان خارج کنند و به زیر پرچم اسرائیل بیاورند. پروژه های اقتصادی مشترک اسرائیل و امارات به خوبی نشان می دهد که تل آویو به دنبال جذب امارات است و دبی و ابوظبی نیز از این مساله استقبال می کنند.

با این حال، این مساله مورد پسند ایالاتی مانند شارجه نیست؛ ایالاتی که به اصطلاح «محافظه کار» نامیده می شوند و ترجیح می دهند امارات در ائتلاف ژئوپلیتیک شبه جزیره (عربستان) بماند. این مساله سبب اختلافاتی میان ابوظبی و دبی و شارجه شده است.

جنگ ایران و شکافی که بحران شد

جنگ ایران و آمریکا سبب شد که شکاف میان اماراتی ها بیشتر شود. حمله ایران به مراکز مختلف آمریکا در امارات باعث شد، امارات به لحاظ امنیتی و نظامی و اقتصادی به اسرائیل نزدیک تر شود و همین مساله سبب شد که امارات تصمیماتی بگیرد که سابقه نداشته است. خروج امارات از اوپک (که مهم ترین بازوی اقتصادی عربستان به حساب می آید) یکی از اقدامات مهم امارات برای خروج از زیر پرچم عربستان و نزدیک تر شدن به اسرائیل بود. همچنین، خرید سامانه های دفاعی مختلف از اسرائیل گام دیگری بود که امارات برداشت و سبب ناراحتی ایالات محافظه کاری مانند شارجه شد. این مساله سرانجام باعث آماده شدن شارجه برای جدایی از امارات شد.

عربستان و اسرائیل؛ رفقایی که نمی توانند خیلی به هم نزدیک شوند

بررسی ماجرای امارات نشان می دهد که در قلب اختلافات شارجه و ابوظبی، اختلاف عربستان سعودی و اسرائیل قرار دارد. اما مگر این دو دولت با هم اختلاف دارند؟ در جنگ ایران و آمریکا مشخص شد که عربستان سعودی یک متحد جدی برای اسرائیل و آمریکا به حساب می آید و به همین دلیل، می توان این دو را «رفیق» دانست؛ اما ریاض و تل آویو هرگز نمی توانند «رفیق گرمابه و گلستان» همدیگر شوند.

علت این مساله چیست؟ شکی نیست که در منظر بزرگتر، هم اسرائیل و هم عربستان متحد آمریکا به حساب می آیند اما در منظر کوچکتر، تل آویو و ریاض رقیب همدیگر هستند. علت این است که هر دو داعیه تسلط بر خاورمیانه را دارند. عربستان قدرت سنتی شبه جزیره و حتی مناطق شمالی تر است. با این حال، تل آویو به دنبال ایجاد یک خط اقتصادی از مدیترانه به اقیانوس هند است و می خواهد کشورهای عربی را شریک این خط اقتصادی کند. هر چند عربستان نیز بخشی از پروژه فرضی اسرائیل و نتانیاهو است اما اگر این پروژه اجرایی شود، در قلمرو متحدان خاورمیانه ای آمریکا، قدرت اصلی از ریاض به تل آویو منتقل می شود و این به هیچ وجه مورد پسند بن سلمانی نیست که می خواهد قدرت اصلی خاورمیانه شود.

همچنین، میان عربستان و اسرائیل برخی اختلافات ژئوپلیتیک دیگر نیز وجود دارد. در پروژه بن سلمان، اگرچه ایران یک دشمن به حساب می آید اما جنگ مستقیم با آن به صلاح نیست و می تواند خطرآفرین باشد (اینجا بخوانید) اما در پروژه اسرائیل، ایران بزرگ ترین خطر به حساب می اید و تنها باید با جنگ، آن را کنترل کرد.

در نتیجه، می توان میان اسرائیل و عربستان اختلافاتی مشاهده کرد. شاید به همین دلیل باشد که عربستان مساله «عادی سازی با اسرائیل» را فعلا کنار گذاشته، در حالی که امارات (ابوظبی و دبی) تاکید دارند که این مساله هر چه زودتر اجرایی شود.

تاریخچه امارات؛ چگونه 7 ایالت «متحد» شدند؟

کشور امارات متحده عربی در تاریخ ۲ دسامبر ۱۹۷۱ تأسیس شد. این کشور نتیجه‌ پایان یافتن نزدیک به ۱۵۰ سال حاکمیت بریتانیا بر منطقه‌ ای به نام  (Trucial States) بود .

حیات سیاسی امارات متحده عربی چند مرحله داشته است. مهم ترین این مراحل به شرح زیر است:

۱. دوره پیش از بریتانیا: ساحل دزدان

پیش از ورود بریتانیا، این منطقه به دلیل درگیری‌ های دریایی و حملات قبایل به کشتی ‌های خارجی، نزد انگلیسی‌ ها به ساحل دزدان معروف بود .

۲. قراردادهای صلح و حمایت بریتانیا (۱۸۲۰ – ۱۸۹۲)

بریتانیا برای تأمین امنیت مسیرهای تجاری کشتی های خود به هند، وارد منطقه شد و مجموعه‌ای از قراردادها را با شیوخ محلی و روسای قبایل اماراتی و حتی راهزنان امضا کرد که  این قرارداد، نقطه عطف تاریخ امارات است. مهم ترین این قراردادها به شرح زیر است:

• قرارداد ۱۸۲۰ (۸ ژانویه ۱۸۲۰): اولین پیمان صلح دریایی که در آن، شیوخ قبایل قبول کردند به حملات دریایی خود به کشتی های انگلیسی پایان دهند. این، سرآغاز نفوذ بریتانیا و غرب در امارات بود .
• آتش‌بس دائمی (۱۸۵۳): پس از درگیری‌ های پراکنده، پیمان «آتش‌بس دائمی دریایی» میان شیوخ قبایل امارات و انگلستان امضا شد و نام منطقه امارات و شمال عمان به   (Trucial    Coast) تغییر یافت .
• قرارداد انحصاری (۱۸۹۲): مهم‌ترین پیمان امارات و بریتانیا در تاریخ ۵ تا ۸ مارس ۱۸۹۲ امضا شد. بر اساس این پیمان، شیوخ متعهد شدند بدون اجازه بریتانیا با هیچ کشور خارجی ارتباط برقرار نکنند و قلمرو خود را به کسی جز بریتانیا واگذار نکنند. در مقابل، بریتانیا مسئولیت دفاع و سیاست خارجی آن‌ها را بر عهده گرفت .

۳. پایان حفاظت و مذاکرات اتحاد (۱۹۶۸ – ۱۹۷۱)

منطقه امارات متحده عربی در سال 1968 تلاش کرد تا گام به گام به استقلال برسد. این گام ها به شرح زیر است:

• اعتراض ۱۹۶۸: در ۱۶ ژانویه ۱۹۶۸ و بعد از اعتراض قبایل اماراتی، بریتانیا اعلام کرد تا پایان سال ۱۹۷۱ نیروهای خود را از شرق کانال سوئز (از جمله خلیج فارس) خارج می ‌کند .
• تلاش برای اتحاد ۹ ایالتی: شیخ زاید بن سلطان آل نهیان (حاکم ابوظبی) و شیخ راشد بن سعید آل مکتوم (حاکم دبی) در ۱۸ فوریه ۱۹۶۸ با هم ملاقات کردند و توافق اولیه برای تشکیل یک فدراسیون شامل ۹ ایالت (۷ امارت فعلی به علاوه بحرین و قطر) را کلید زدند .
• شکست اتحاد بزرگ: پس از مذاکرات سنگین، بحرین در آگوست ۱۹۷۱ و قطر در سپتامبر ۱۹۷۱ اعلام استقلال کردند و از پیوستن به فدراسیون انصراف دادند. رأس‌الخیمه نیز از پیوستن به فدراسیون خودداری کرد .

۴. استقلال و تأسیس امارات متحده عربی

• تأسیس (۲ دسامبر ۱۹۷۱): یک روز بعد از خروج نیروهای بریتانیایی در اول دسامبر، 6 امارت ابوظبی، دبی، شارجه، عجمان، ام‌القیوین و فجیره در تاریخ ۲ دسامبر ۱۹۷۱ اعلام موجودیت کردند. در این روز، شیخ زاید به عنوان اولین رئیس جمهور انتخاب شد و پرچم کشور نوپا در کاخ الضیافه در دبی به اهتزاز درآمد.
• پیوستن رأس‌الخیمه (۱۰ فوریه ۱۹۷۲): آخرین قطعه پازل در تاریخ ۱۰ فوریه ۱۹۷۲ تکمیل شد، زمانی که رأس‌الخیمه پس از اشغال جزایر تنب و ابوموسی توسط ایران به فدراسیون پیوست.