ائتلاف نظامی عربستان - ترکیه - پاکستان/ یک مثلث شوم برای محاصره ایران؟

امروز توافق مکه توسط مقامات ارشد سه کشور عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان به امضاء رسید. امضای این توافق به این معنی است که ریاض، اسلام آباد و آنکارا وارد یک ائتلاف نظامی جدید می شوند و حمله به یک کشور به معنی حمله به دو کشور دیگر است.

این ناتوی سه جانبه می تواند وضعیت نظامی – امنیتی منطقه را وارد مرحله جدیدی کند. تعابیر و برداشت ها در رابطه با این اتحاد و سندش متفاوت است. برخی معتقدند این ائتلاف و اتحاد، آن هم در زمان جنگ و درگیری ایران و آمریکا، به ضرر ایران تمام می شود. برخی دیگر آن را معلول و پیامد جنگ 39 روزه می دانند و معتقدند این سند واکنشی است که اتفاقات جاری و وضعیت سوق الجیشی منطقه را وارد مرحله جدیدی می کند.

برداشت اول: سند مکه؛ اتفاقی ترسناک برای ایران

یک برداشت این است که با توجه به رویدادهای مربوط به جنگ 39 روزه باید سند مکه را سندی ضد ایرانی دانست. ائتلاف نظامی و امنیتی سه کشور سنی مذهب که روابط فرهنگی – مذهبی زیادی با هم دارند، آن هم در زمانی که ایران بسیاری از کشورهای عربی منطقه را به دلیل حمایتشان از اسرائیل و آمریکا موشک باران کرده، می تواند رویدادی ضد ایرانی تلقی شود.

باید در نظر داشت که ممکن است جنگ ایران و آمریکا وارد مراحل پیچیده ای شود و حتی پای عربستان هم به میان کشیده شود. از سوی دیگر، یمن وارد درگیری تمام عیاری با سعودی ها شده و از آنجا که ایران حامی جدی یمن است ممکن است پای ایران هم به جنگ صنعاء – ریاض باز شود. اما اگر پای ایران به جنگ با عربستان باز شود، ممکن است ترکیه و پاکستان هم وارد درگیری با ما شوند و این اصلا اتفاق خوبی برای کشور نیست؛ به خصوص اینکه هم ترکیه و هم پاکستان از جمله حامیان ایران در طول این سالها بوده و نقش مثبتی در روند مذاکرات و آتش بس جنگ با آمریکا و اسرائیل ایفا نمودند.

از سوی دیگر، به لحاظ سوق الجیشی نیز ائتلاف مکه می تواند به معنی محاصره اقتصادی – امنیتی ایران باشد. پاکستان در شرق، ترکیه در غرب و عربستان در جنوب، می توانند شاه راه های تجاری و ترانزیتی ایران را ببندند و به لحاظ اقتصادی به تهران فشار وارد کنند. این فشار می تواند جنبه امنیتی و نظامی نیز داشته باشد و به نوعی محاصره ایران منتج شود.

نکته دیگری که باید در نظر گرفته شود این است که توانایی نظامی سه کشور ائتلاف به شدت مکمل هم هستند و این سه در کنار هم می توانند یک قدرت «نظامی و استراتژیک» بزرگ را ایجاد کنند. ترکیه عضو ناتو است و توانایی نظامی زیاد و به روزی دارد و به قدرت های نوین نظامی دنیا وصل است و به واسطه ناتو با آنها ارتباط دارد. عربستان دارای ظرفیت مالی، انرژی و موقعیت ژئوپلیتیک بکر و ممتازی است و پاکستان نیز یک کشور هسته ای است که ارتشی به شدت بزرگ و قدرتمند دارد.

برداشت دوم: سند مکه؛ یک گام امنیتی در فضای پساآمریکایی

 گروهی دیگر معتقدند سند مکه و ائتلاف نظامی ترکیه – عربستان – پاکستان ربطی به ایران ندارد. این بدین دلیل است که رفتار این سه کشور در قبال ایران (در طول این ماه ها) مثبت بوده است. عربستان بارها جلوی حمله آمریکا به ایران را گرفته یا آن را به تعویق انداخته است و به طور کلی، بر خلاف امارات، علاقه ای به جنگ نداشته است. ترکیه جلوی توطئه آمریکا مبنی بر حمله کردهای شورشی به داخل مرزهای ایران را گرفت و آن را به مقامات نظامی و سیاسی ایران لو داد. پاکستان نیز میانجی اصلی ایران و آمریکا در مذاکرات صلح بود و تلاش زیادی برای آتش بس میان دو طرف کرد.

برداشت گروهی این است که اتفاقا جنگ 39 روزه و فدا کردن اعراب توسط آمریکا و ترامپ و عدم توانایی واشنگتن در حمایت از عربستان، کویت، امارات و ... سبب شده که اعراب ( و در راسشان عربستان سعودی) به فکر ایجاد یک بلوک نظامی منطقه ای و نو بیفتند و آن را جایگزین ائتلاف نظامی با آمریکا کنند. سند مکه و ائتلاف با پاکستان و ترکیه در همین زمینه به امضاء رسیده است.

این ائتلاف همچنین، اهدافی اقتصادی و ترانزیتی نیز دارد. دکتر حسین مهدیان، استاد دانشگاه و تحلیلگر، در این رابطه می نویسد: با توجه به اختلال در تردد از تنگه هرمز ــ که پیش از جنگ حدود یک‌پنجم نفت و LNG جهان از آن عبور می‌ کرد ــ مسئله امنیت انرژی اکنون مستقیماً به امنیت نظامی گره خورده است. به همین دلیل، می توان گفت؛ مهم‌ ترین پیام این توافق، آغاز احتمالی گذار از «امنیت خلیج فارس تحت چتر آمریکا» به سمت "امنیت چندقطبی، شبکه‌ ای و منطقه ‌ای" است؛ تحولی که می‌ تواند محاسبات ایران، اسرائیل، آمریکا، روسیه، چین و هند را در جنوب‌غرب آسیا بازتنظیم کند.