یک فاجعه در خزر/ دریا درحال عقب نشینی

دریای خزر، همان پهنه آبی بزرگی که سال‌ها بخشی از تصویر آشنای شمال ایران بوده، حالا نشانه‌های یک تغییر نگران‌کننده را آشکارتر از همیشه به نمایش گذاشته است؛ سطح آب پایین‌تر رفته، خط ساحلی عقب نشسته و تازه‌ترین داده‌های علمی از کوچک‌تر شدن این دریا در سه دهه گذشته خبر می‌دهند. بر اساس یک مطالعه جدید، از سال ۱۹۹۶ تاکنون حدود ۲۳ هزار و ۸۵۸ کیلومترمربع از سطح خزر، معادل حدود ۵.۵ درصد، از دست رفته و حجم آب آن نیز حدود ۶۳۰ کیلومترمکعب کاهش یافته است.

ماجرا فقط به عددهایی که روی کاغذ ثبت شده‌اند محدود نمی‌شود. کاهش تراز آب خزر می‌تواند شکل ساحل، تالاب‌ها، زیست‌بوم‌های آبی، بنادر و حتی معیشت جوامع ساحلی را تغییر دهد؛ زنجیره‌ای از پیامدها که به گفته مسئولان، اگر مدیریت نشود، می‌تواند ابعاد گسترده‌تری پیدا کند.

خزر طی یک دهه بیش از دو متر پایین رفته است

سحر تاج‌بخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، در مراسم بزرگداشت روز ملی دریای خزر با تشریح وضعیت اقلیمی این پهنه آبی گفت که از اواسط دهه ۱۹۹۰، تراز آب خزر وارد یک روند نزولی مشخص شده است. بر اساس مطالعات جدید، تراز آب از حدود ۲۶ متر زیر سطح متوسط آب دریاها در دهه ۱۹۹۰ به حدود ۲۸ تا ۲۹ متر زیر این سطح در سال‌های اخیر رسیده است.

در سال ۲۰۲۳ میانگین تراز آب خزر حدود ۲۸.۹۹ متر زیر سطح متوسط آب دریاها گزارش شده و شواهد میدانی و ماهواره‌ای در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ نیز از ادامه این روند حکایت دارد.

 شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست نیز با اشاره به همین روند هشدار داده است که طی یک دهه گذشته سطح آب دریای خزر حدود ۲ تا ۲.۵ متر کاهش یافته؛ اتفاقی که به گفته او، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی این پهنه آبی محسوب می‌شود.

اما چرا خزر عقب می‌نشیند؟

گرمایش، تبخیر و رودخانه‌هایی که آب کمتری به خزر می‌رسانند

پاسخ را نمی‌توان تنها در یک عامل جست‌وجو کرد. رئیس سازمان هواشناسی کشور می‌گوید تغییرات خزر حاصل برهم‌کنش چند عامل است؛ از تغییرات اقلیمی و افزایش دما گرفته تا کاهش بارش، افزایش تبخیر، تغییر میزان ورودی رودخانه‌ها و البته مداخلات انسانی در منابع آب.

داده‌های سازمان هواشناسی طی ۵۰ سال گذشته از تغییرات قابل توجه اقلیمی در ایران حکایت دارد؛ از جمله افزایش دما، تغییرات بارشی و افزایش سالانه تبخیر و تعرق. این روند در حوضه آبریز خزر نیز خود را نشان داده است.

در این میان، رودخانه ولگا اهمیت ویژه‌ای دارد؛ رودخانه‌ای که بخش عمده آب ورودی به خزر را تأمین می‌کند. متوسط بلندمدت آورد رودخانه‌های ورودی به خزر حدود ۲۵۳ کیلومترمکعب در سال برآورد شده، اما این میزان در سال‌های اخیر کاهش یافته و در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۳۲ کیلومترمکعب رسیده است.

به این ترتیب، خزر از یک سو با افزایش دما و تبخیر مواجه است و از سوی دیگر، آب کمتری از رودخانه‌های ورودی دریافت می‌کند؛ ترکیبی که تراز آب را بیش از پیش تحت فشار قرار می‌دهد.

تاج‌بخش می‌گوید مدل‌های اقلیمی نیز چشم‌انداز چندان آرامی برای آینده ترسیم نمی‌کنند و بسته به سناریو و مدل مورد استفاده، کاهش چند متری تا بیش از ۸ تا ۱۴ متر تراز آب خزر تا پایان قرن محتمل دانسته شده است.

این کاهش اما تنها یک تغییر جغرافیایی در نقشه خزر نیست. عقب‌نشینی آب به معنای عقب رفتن خط ساحلی، کوچک‌تر شدن تالاب‌های ساحلی، احتمال افزایش شوری در برخی مناطق و تهدید زیست‌بوم‌های آبی است؛ در کنار آن، کشتیرانی، شیلات، بنادر و تأسیسات ساحلی نیز با مشکلات تازه‌ای روبه‌رو خواهند شد.

انصاری تأکید کرده است که خزر برای ایران فقط یک پهنه آبی نیست؛ سه استان گیلان، مازندران و گلستان حیات اجتماعی و اقتصادی خود را با این دریا گره زده‌اند و میلیون‌ها نفر به شکل مستقیم یا غیرمستقیم از مواهب آن بهره می‌برند.

در چنین شرایطی، مسئله خزر دیگر صرفاً موضوعی زیست‌محیطی نیست؛ پای اقتصاد، امنیت، گردشگری، شیلات و آینده جوامع ساحلی نیز در میان است.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست بر ضرورت همکاری پنج کشور ساحلی خزر تأکید کرده و گفته است که ایران آماده است در کنار کشورهای منطقه، فصل تازه‌ای از همکاری‌های زیست‌محیطی را رقم بزند.

از سوی دیگر، رئیس سازمان هواشناسی نیز ایجاد یک سامانه مشترک منطقه‌ای برای پایش تراز آب، تبخیر، دما و ورودی رودخانه‌ها را ضروری دانسته است.

خزر سال‌ها در برابر چشم ساکنان پنج کشور ساحلی گسترده بود؛ اما حالا آرام‌آرام در حال عقب‌نشینی است. ۶۳۰ کیلومترمکعب آب در سه دهه گذشته کم شده و بیش از ۲۳ هزار کیلومترمربع از سطح آن از دست رفته است. شاید مهم‌ترین پیام این اعداد این باشد که تغییرات خزر دیگر یک احتمال دوردست نیست؛ بخشی از واقعیت امروز این دریاست و آنچه باقی مانده، فرصت تصمیم‌گیری برای آینده آن است.