آیا یک زن قاتل کوروش کبیر است؟

امروز ۷ آبان روز بزرگداشت کوروش کبیر است. بنیان‌گذار امپراتوری هخامنشی و به گفته برخی مورخان، بزرگترین پادشاه ایران باستان.

پیرامون کوروش هخامنشی افسانه‌های بسیاری روایت شده است. یکی از این شایعات و داستان‌ها مربوط به نحوه مرگ این پادشاه افسانه‌ای می‌شود.

کوروش بزرگ چگونه کشته شد؟ تاریخ‌نگاران هنوز بر سر جزئیات مرگ کوروش دوم، معروف به کوروش بزرگ، به اتفاق نظر نرسیده‌اند. مشهورترین حکایت که بیشتر شبیه افسانه‌سرایی است می‌گوید، او قربانی نبردی خونین با ماساگت‌ها به فرمانروایی ملکه‌ای به نام "تومی‌ریس" شد. افسانه‌ای که البته تشکیکاتی در آن شده است.

بر پایهٔ گزارش هرودوت، مورخ یونانی سده پنجم پیش از میلاد، کوروش پس از فتح ماد، لیدیه و بابل، در سال ۵۳۰ پیش از میلاد به سرزمین ماساگت‌ها  (مردمی سکایی‌تبار در شمال‌شرق شاهنشاهی، آن‌سوی رود آراکسس (سیردریا)) لشکر کشید. ماساگت‌ها را در آن زمان زنی به نام تومی‌ریس (یا تمیریس) فرمان می‌راند. کوروش نخست کوشید با پیشنهاد ازدواج به ملکه ماساگت‌ها، سرزمین ماساگت‌ها را بدون جنگ به دست آورد، اما تومی‌ریس این پیشنهاد را رد کرد و به او هشدار داد که از مرزهای خود فراتر نرود. کوروش با پذیرش مشورت کرویسوس، از رود گذشت و نبرد آغاز شد. هرودوت این نبرد را «بزرگ‌ترین و خونین‌ترین نبرد دنیا تا آن زمان» توصیف می‌کند. در جریان جنگ، بخشی از سپاه پارس از میان رفت و کوروش کشته شد. به نوشتهٔ هرودوت، تومی‌ریس فرمان داد مشکى از خون انسان پر کنند و سر کوروش را در آن فرو کردند و گفت: «ای پادشاه، من زنده‌ام و بر تو پیروز شده‌ام؛ اما تو با خدعه بر فرزند من دست یافتی و مرا نابود کردی. اکنون تو را از خون‌خواری سیر می‌کنم».

هرودوت خود تصریح می‌کند که این روایت قطعی نیست و بیشتر شبیه افسانه می‌ماند. او می‌گوید روایت‌های متعددی دربارهٔ مرگ کوروش وجود دارد و روایت جنگ با ملکه ماساگت‌ها فقط یکی از این روایات است.

با این حال، دو گزارش مهم دیگر، تصویری متفاوت از پایان کار کوروش کبیر ارائه می‌دهند. کتسیاس، پزشک و مورخ یونانی مشهور که مدتی در دربار هخامنشی فعال بود و مدعی بود از بایگانی‌های رسمی پارسی بهره برده است، می‌نویسد؛ کوروش به سرزمین «دربیکس‌ها» لشکر کشید؛ در نبردی اسب او را انداخت و با زوبین سرباز دشمن از ناحیهٔ ران زخمی شد. او را به اردوگاه بردند و سه روز بعد، پس از وصیت و تعیین کمبوجیه به جانشینی خود، درگذشت. در این روایت، ایرانیان در نبرد دوم پیروز می‌شوند، اما کوروش پیش از پایان کامل کار، جان می‌بازد.

گزنفون، مورخ و فیلسوف یونانی مشهور نیز، در «کوروش‌نامه» خود روایتی کاملاً متفاوت از روایت هرودوت دارد. او می‌گوید کوروش نه در میدان نبرد، بلکه در بستر مرگ و در آرامش، در حالی که فرزندان و نزدیکانش را اندرز می‌داد، درگذشت. در این گزارش هیچ اشاره‌ای به جنگ با ماساگت‌ها یا زخم برداشتن نیست.

اما این منابع مربوط به یونانیان می‌شود. در منابع بابلی چه آمده است؟ در این منابع که همزمان با حیات شاهان هخامنشی نوشته شده‌اند، تنها تاریخ مرگ کوروش ذکر شده است: اوت ۵۳۰ پیش از میلاد. اما این منابع درباره علت مرگ سکوت اختیار می‌کنند. با این حال، یکی از این متون مرگ طبیعی و کهنسالی را محتمل‌تر می‌داند.

جمع‌بندی شواهد نشان می‌دهد که روایت هرودوت درباره جنگ با ماساگت‌ها و کشته شدن کوروش به دست تومی‌ریس، اگرچه مشهور است، اما به گفتهٔ خود هرودوت، یکی از چندین روایت رایج بوده و با شواهد باستان‌شناختی و برخی منابع موازی ناهمخوان است. پژوهشگران امروزی با تفکیک میان «روایت ادبی» و «گزارش تاریخی»، احتمال می‌دهند کوروش در یک لشکرکشی به شمال‌شرق شاهنشاهی درگیر شده، زخم برداشته و پس از چند روز در اردوگاه درگذشته باشد؛ اما اینکه دقیقاً با کدام قوم و به دست چه کسی کشته شده، همچنان در میان منابع کهن محل اختلاف است. آنچه مسلم است، این است که بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی در آخرین سال‌های عمر خود درگیر کارزاری در مرزهای شمال‌شرقی بود و مرگ او  (خواه در میدان نبرد و خواه بر بستر بیماری) نقطهٔ پایانی بر یکی از تأثیرگذارترین زندگی‌های تاریخ باستان گذاشت.