روایت درست پرچم شیر و خورشید؛ از مشروطه تا انقلاب

(دکتری پژوهش‌هنر، کارشناس ارشد تاریخ ایران باستان): این روزها بحث پرچم شیر و خورشید نشان، زیاد دیده و شنیده می‌شود؛ از سخنان «علی‌اکبر صالحی» رئیس فعلی بنیاد ایران‌شناسی، تا معترضینی در خارج از ایران که این پرچم را در دست می‌گیرند یا در کانال‌های ماهواره‌ای مخالف نظام جمهوری اسلامی، پشت سر سخنران/ مجری. نکته قابل تامل این‌که هرکسی هر گونه‌ای که دوست دارد این پرچم را ترسیم می‌کند! [یا سفارش ساختش را می‌دهد]؛ شیر بزرگ‌تر، شیر کوچک‌تر، شیر روی رنگ‌ها ایستاده، دور نشان شیر وخورشید با دو خوشه یا بدون خوشه و چند ده مدل دیگر!

ماجرا وقتی جالب‌تر می‌شود که بسیاری از مردم ایران که ظاهراً علاقه‌مند به نشان شیر و خورشید هستند نیز از انواع پرچم‌های شیر و خورشید رسمی ایران بی‌خبرند! این مقدمه اسباب آن شد این یادداشت را بنویسم که اگر به چیزی علاقه‌مند هم باشیم بهتر است شکل صحیح آن را بدانیم!

شیر و خورشید در مشروطه​

در آغاز جنبش مشروطیت عده‌ای کوشیدند پرچم‌هایی سرخ‌رنگ را معمول کنند؛ ولی سرانجام اصل پنجم متمم قانون اساسی مشروطه پرچم سبز و سفید و سرخ و نشان شیر و خورشید را رسمی کرد. متن اصل پنجم متمم قانون اساسی مشروطیت (مصوب مهر ۱۲۸۶ ه. خ) چنین است: «الوانِ رسمیِ بیرقِ ایرانْ سبز و سفید و سرخ و علامتْ شیر و خورشید است.»

پس از انقلاب مشروطه کوشش‌هایی در جهت استانداردسازی پرچم ایران صورت پذیرفت؛ در مقرره‌ای به تاریخ ۱۶ شهریور ۱۲۸۹ ه. خ جزئیات علامت شیر و خورشید شامل نحوه رسم دم شیر (مانند حرف S ایتالیک)، محل و اندازه شیر، شمشیر و خورشید توصیف شد، برابر این دستورالعمل ترتیب سه‌رنگ پرچم مطابق وضعیت کنونی آن است؛ شیر و خورشید درشت ترسیم می‌گشته است به‌ گونه‌ای که بر روی هر سه نوار سبز و سفید و سرخ جای می‌گرفته است، در زیر پای شیر هیچ‌چیزی ترسیم نمی‌شده است، شیر به ‌صورت سه‌رخ نقاشی می‌شده است و چهره‌ای اریب درون خورشید کشیده می‌شده است، در نظام‌نامه ۱۲۸۹ ه. خ پهنای پرچم ۱۵۶ سانتی‌متر و درازای آن ۳۱۲ سانتی‌متر تعیین گردید. بدین ترتیب نسبت پهنا به درازا ۱ به ۲ بوده است.

شیر و خورشیدی در پهلوی اول

با تغییر پادشاهی از قاجار به پهلوی، هیچ تغییر بنیادینی در پرچم ایران رخ نداد و اصل پنجم متمم قانون اساسی پادشاهی که پرچم ایران را شرح می‌داد تغییری نیافت. در زمان رضاشاه پهلوی شیر با چهره واقعی‌تری ترسیم می‌شد و دیگر خورشید به ‌صورت زنانه ترسیم نمی‌گردید. در همین زمان واژه‌های مصطلح در زبان فارسی شامل دِرَفش (پارسی)، عَلَم و رأیت (عربی) و بیرق (ترکی) با واژه «پرچم» جایگزین شدند این واژه به‌مرور زمان، به ‌حکم اطلاق جزء بر کل، بر خود درفش نیز اطلاق شده و نخستین فرهنگستان ایران کاربرد آن را به همین معنی و به‌ جای علم و بیرق تأیید نمود.

شیر و خورشید در دوران محمدرضا شاه پهلوی

در مقرره‌ای به تاریخ ۱۳۳۶ شرح ویژگی‌های پرچم ایران چنین آمده است: «نقش شیر و خورشید به رنگ زرد طلایی در وسط پرچم روی قسمت سفید و به قسمی رسم می‌شود که سر شیر به‌ طرف چوب پرچم و شمشیر به طور عمودی در دست شیر قرار گرفته و پای شیر به‌ طرف رنگ قرمز باشد. در یک ‌روی پرچم که سر شیر به‌ طرف چپ بیننده است، شمشیر در دست راست شیر است و نگاه شیر متمایل به چپ و دم شیر به شکل حرف S ایتالیک [است] و یک خم به‌ طرف بالا دارد. در روی دیگر پرچم عکس این وضع خواهد بود؛ یعنی شمشیر در دست چپ شیر است و نگاه شیر متمایل به راست و دم شیر وارونه حرف S ایتالیک است و شیر و خورشید دو روی پرچم باید برهم منطبق باشد. زیر پای شیر از امتداد شمشیر تا نقطه تقاطع عمود فرضی که از آخرین نقطه دم شیر فرود آید متناسب با ابعاد تصویر، خط مستقیمی رسم می‌شود.»

در مقرره‌ای دیگر به تاریخ ۲۵ بهمن ۱۳۳۷ شیر و خورشید به‌ جای خط افقی بر روبانی تاخورده جای‌داده می‌شود. به گفته یحیی ذکاء در ۱۳۴۴ کمیسیونی در «مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران» تشکیل شد که برای پرچم ایران استانداردهایی را تدوین نماید. بار دیگر در این استاندارد، تکیه‌گاه شیر، یک خط (به‌ جای روبان تاخورده) توصیف شد. سرانجام نیز در دهه ۱۳۵۰، طراحی مدرنی از شیر و خورشید رسمیت یافت و بر اسناد دولتی و پرچم‌ها نقش ‌بست.

در مقرره‌ای به تاریخ ۱۳۱۴ قطع (تناسب پهنا به درازای) پرچم‌های دولتی، ملی و نظامی بر زمین ۲ به ۳ و بر کشتی‌ها ۱ به ۳ تعیین گردید. در مقرره‌های دیگری به تاریخ ۱۴ دی و ۸ بهمن ۱۳۳۶ تناسب پهنا به درازای پرچم‌های ایران بر زمین و بر کشتی‌ها ۱ به ۱٫۷۵ (یا همان ۴ به ۷) تعیین شد که این تناسب در پرچم کنونی ایران نیز رعایت می‌شود.

سه نسخه پرچم از احمدشاه قاجار تا پیروزی انقلاب

در دوره پهلوی نیز استفاده از سه نسخه از پرچم سه‌رنگ ایران (دولتی، مدنی و نظامی) که خاستگاه آن به ابتدای سلطنت احمدشاه قاجار بازمی‌گشت ادامه یافت:

۱- پرچم دولتی (کشوری): از سه‌رنگ برابر سبز و سفید و سرخ تشکیل می‌شد به‌نحوی‌که سبز در بالا، سفید در میان و سرخ در پایین قرار می‌گرفت. نشان شیر و خورشید در وسط پرچم و روی بخش سفید جای داشت.

 

۲- پرچم مدنی (civil): از سه‌رنگ برابر سبز و سفید و سرخ تشکیل می‌شد به‌ نحوی ‌که سبز در بالا، سفید در میان و سرخ در پایین قرار می‌گرفت. این پرچم فاقد نشان شیر و خورشید بود و برای مدتی «پرچم ملی» خوانده می‌شد. ملی در این ترکیب ترجمه نادرستی از واژه «سیویل»بود؛ بنابراین مورد اعتراض برخی از پژوهشگران همچون یحیی ذکاء قرار داشت. در مقرره‌های هیأت دولت منوچهر اقبال در سال‌های ۱۳۳۶ و ۱۳۳۷ از این پرچم بی‌نشان بدون به‌ کار بردن صفت ملی یاد شده است.

 

۳ - پرچم نظامی (جنگی): از سه‌رنگ برابر سبز و سفید و سرخ تشکیل می‌شد به ‌نحوی ‌که سبز در بالا، سفید در میان و سرخ در پایین قرار می‌گرفت. نشان آن به این صورت بود که یک تاج پهلوی در بالای شیر و خورشید نقش می‌بست و گرداگرد شیر و خورشید، یک شاخه بلوط و یک شاخه زیتون قرار داشت به ‌طوری ‌که از پایین به شکل پاپیون زده شروع و به سمت بالا باز می‌شد. در مقرره هیأت دولت منوچهر اقبال به ‌اشتباه سخن از برگِ خرما (پالم) رفته بود. یحیی ذکاء به این اشتباه اشاره کرده است.

پرچم شیر و خورشید، برخلاف تصور رایج امروز، نمادی سلیقه‌ای یا قابل‌تغییر به ‌دلخواه افراد نیست، بلکه پدیده‌ای حقوقی، تاریخی و استانداردشده است. از مشروطه تا پایان دوره پهلوی، شکل، نسبت، رنگ و اجزای این پرچم بارها در قوانین و مقررات رسمی توصیف و تثبیت شده و هر تغییر آن تابع ضابطه بوده است. رواج نسخه‌های متنوع و نادقیقِ شیر و خورشید در سال‌های اخیر، بیش از آن‌که نشانه احیای یک نماد تاریخی باشد، حاصل گسست از دانش تاریخی آن است. علاقه به یک نماد، بدون شناخت صورت درستش، به تحریف آن می‌انجامد.

واژه civil یک آچار فرانسهٔ زبانی است؛ بسته به بافت، شکل عوض می‌کند، اما هسته‌اش ثابت می‌ماند: «غیرنظامی، شهری، اجتماعی، و مبتنی بر همزیستی»