انصارالله یمن چگونه شکل گرفت؟ روایتی از «جان‌فدایان یمنی»

وزیر کشور پاکستان در پی تشدید جنگ عربستان و یمن قرار است به تهران سفر کند. وضعیت خاورمیانه با جنگ یمن و عربستان وارد مرحله پیچیده و حساسی شده است. فرودگاه ریاض در شعله‌های آتش می‌سوزد و مخازن سوخت آرامکو هدف قرار می‌گیرند. پیشروی‌های اخیر حوثی‌های یمن پس از فروپاشی نیروهای تحت‌حمایت عربستان سعودی در مناطق المخا، ذباب و میون این جنبش را بیش از گذشته به تنگه راهبردی باب‌المندب نزدیک کرده و یک پرسش مهم را در اذهان عمومی ایجاد کرده که در پشت پرده این پیشروی‌ها چه ساختاری قرار دارد و چه کسانی تصمیم‌های سیاسی، نظامی و امنیتی انصارالله را می‌گیرند؟ نکته مهم ماجرا اینجاست که ساختار حوثی‌ها، شباهت کاملی به یک دولت یا ارتش کلاسیک ندارد. این جنبش، شبکه‌ای درهم‌تنیده از رهبری مذهبی، ساختار سیاسی، فرماندهی نظامی و نهادهای امنیتی است. گزارش زیر نگاهی به ساختار رهبران این گروه و تاریخچه آن دارد.

تاریخچه حوثی‌ها

حوثی‌ها که با نام «انصارالله» نیز شناخته می‌شوند، در دهه ۱۹۸۰ در میان زیدی‌های شمال‌غرب یمن شکل گرفتند. هدف اولیه این جنبش احیای هویت و سنت‌های زیدی و مقابله با نفوذ خارجی و گسترش جریان‌های سلفی بود. اما به‌تدریج از یک جریان مذهبی و اجتماعی به نیرویی سیاسی و مسلح تبدیل شد.

بنیانگذار این گروه، حسین بدرالدین الحوثی است و انصارالله از دل سخنرانی‌های او به‌وجود آمد. او این سخنرانی‌ها را برای شاگردان و دوستداران خود در مدرسه امام الهادی در منطقه «مران» از توابع استان صعده ایراد می‌کرد. در سال ۱۹۵۹ حسین الحوثی در شهر «الرویس» در استان صعده چشم به جهان گشود و در محیطی علمی پرورش یافت زیرا وی فرزند بدرالدین امیرالدین الحوثی، یکی از سرشناس‌ترین مراجع دینی زیدی‌ها در یمن بود و به همین دلیل خانواده آنان در کنار علم به مسائل سیاسی نیز توجه داشتند. او نفر نخست انقلاب صعده بود. وی همچنین گروه شباب‌‌المومنین که گروهی مخالف ایالات متحده آمریکا و اسرائیل است را بنیانگذاری کرد. پس از حادثه ۱۱ سپتامبر و حمله آمریکا به افغانستان، حسین الحوثی به‌صورت گسترده رویکرد ضدآمریکایی را در پیش گرفت. عده‎ای معتقدند، نقطه شروع حرکت حسین الحوثی در رمضان ۱۴۲۲ قمری و در روز جهانی قدس بود. او در این روز برای نخستین‌بار برای مردم سخنرانی کرده و اطلاعیه امام خمینی‌(ره) را به‌طور کامل قرائت کرد.

حسین الحوثی، تصویر کاملی را از جنبش انصارالله ارائه کرد. او مبارزه با آمریکا و اسرائیل را به‌عنوان فریضه دینی قلمداد کرده و همواره از خطر آمریکا برای اسلام و مسلمین سخن می‌گفت. در سال ۱۹۸۶ حسین به همراه عبدالرحیم الحمران همسر خواهرش عازم ایران شد. او پس از سفر به ایران ۱۸ روز در تهران اقامت کرد و توانست با برخی شخصیت‌های علمی ایرانی و عراقی ملاقات کند. او در ۱۰ سپتامبر ۲۰۰۴ در جریان نخستین جنگ میان نیروهای او و ارتش یمن کشته شد. او در منطقه کوهستانی مَرّان در استان صعده محاصره شده بود و نیروهای دولتی برای هفته‌ها مواضع او را با نیروهای زمینی، توپخانه و حملات هوایی هدف قرار می‌دادند. او لقب شهید قرآن را گرفت.

حوثی‌ها که با نام «انصارالله» نیز شناخته می‌شوند، در دهه ۱۹۸۰ در میان زیدی‌های شمال‌غرب یمن شکل گرفتند. هدف اولیه این جنبش احیای هویت و سنت‌های زیدی و مقابله با نفوذ خارجی و گسترش جریان‌های سلفی بود

پس از آن عبدالملک حوثی، رهبری جنبش را برعهده گرفت و حوثی‌ها بین سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۰ در ۶ دور جنگ با ارتش یمن، تجربه و توان نظامی قابل‌توجهی به‌دست آوردند و به نیرویی مهم در صعده و مناطق اطراف تبدیل شدند. اعتراضات سال ۲۰۱۱ و سقوط حکومت ۳۳‌ ساله علی عبدالله صالح، بحران سیاسی و اقتصادی یمن را حل نکرد و شکاف در ارتش و نهادهای حکومتی، فضای مناسبی برای گسترش نفوذ حوثی‌ها ایجاد کرد. اختلاف بر سر روند انتقال سیاسی و طرح فدرالی شدن یمن نیز تنش‌ها را افزایش داد. حوثی‌ها در ژوئیه ۲۰۱۴ استان عمران را تصرف کردند و در سپتامبر همان سال وارد صنعا شدند و بخش‌های مهمی از پایتخت و نهادهای حکومتی را در اختیار گرفتند. در ژانویه ۲۰۱۵ حوثی‌ها، کاخ ریاست‌جمهوری را نیز تصرف کردند و عبدربه منصور هادی ابتدا به عدن سپس به عربستان رفت.

به این ‌ترتیب حوثی‌ها از یک جنبش محلی در شمال یمن به قدرت مسلط در پایتخت و بخش بزرگی از شمال کشور تبدیل شدند. گسترش قدرت حوثی‌ها، نگرانی عربستان را افزایش داد و ریاض در مارس ۲۰۱۵ ائتلافی نظامی برای حمایت از دولت یمن تشکیل داد و وارد جنگ شد. با این ‌حال مداخله نظامی عربستان نتوانست، حوثی‌ها را از صنعا بیرون براند. در سال ۲۰۲۲ نیز توافق آتش‌بس میان دولت یمن، ائتلاف به رهبری عربستان و انصارالله شکل گرفت اما تحولات بعدی منطقه، مانع از پایدار شدن آن شد. تحول مهم بعدی در جایگاه حوثی‌ها پس از جنگ غزه در سال ۲۰۲۳ و حادثه هفتم اکتبر رخ داد. آنها حملات موشکی و پهپادی علیه کشتی‌های تجاری در دریای سرخ را آغاز و اعلام کردند این اقدامات در حمایت از فلسطینی‌ها انجام می‌شود.

مخالفان و موافقان

همانند سایر گروه‌ها و جنبش‌ها، حوثی‌ها نیز متحدان و مخالفانی دارند. مهم‌ترین حامی خارجی آنها ایران است و حمایت تهران شامل کمک‌های نظامی، انتقال فناوری و تسلیحات، آموزش و اطلاعات گزارش شده است. با این‌ حال حوثی‌ها را نباید صرفاً «نیروی نیابتی ایران» دانست؛ این جنبش ساختار و تصمیم‌گیری مستقل خود را دارد. آنها از نظر سیاسی و راهبردی با گروه‌های همسو با ایران، از‌جمله حزب‌الله لبنان، حماس و حشدالشعبی، ارتباط دارند اما این روابط به‌معنای وجود یک فرماندهی نظامی مشترک نیست.

در مقابل، عربستان سعودی اصلی‌ترین حامی خارجی دولت به‌رسمیت ‌شناخته‌ شده یمن یا شورای رهبری ریاست‌جمهوری(PLC) و یکی از مهم‌ترین مخالفان حوثی‌هاست. این شورا در عدن مستقر و از حمایت ریاض برخوردار است. امارات متحده عربی نیز از مخالفان حوثی‌هاست اما راهبردش همیشه با عربستان یکسان نبوده و به‌ویژه از شورای انتقالی جنوب(STC) و نیروهای جنوبی حمایت کرده است. نیروهای «مقاومت ملی» به رهبری طارق صالح، برادرزاده علی عبدالله صالح نیز عمدتاً در ساحل غربی فعالیت دارند و با حوثی‌ها مخالفند. در روزهای اخیر نیز اخباری درباره فرار طارق صالح به عربستان منتشر شده است. حزب اصلاح «الاصلاح» نیز یک جریان سیاسی و نظامی سنی و از نیروهای مهم ضدحوثی به‌شمار می‌رود. آمریکا و بریتانیا طی سال‌های گذشته از دولت یمن و ائتلاف ضدحوثی حمایت کرده‌اند و در مقاطع مختلف، به‌ویژه در واکنش به حملات حوثی‌ها علیه کشتیرانی در دریای سرخ مستقیماً مواضع آنها را هدف قرار داده‌اند. مصر، اردن و برخی دیگر از کشورهای عربی نیز در مقاطعی از دولت یمن حمایت کرده‌اند اما میزان مشارکت نظامی آنها با عربستان و امارات قابل مقایسه نیست.

اهمیت ایران در تحولات یمن

با پیشروی‌های اخیر نیز حوثی‌ها، عربستان را در یک تنگنای راهبردی قرار داده‌اند و در موازنه قدرت در منطقه دست بالا را دارند. روزنامه فایننشال‌تایمز مدعی ‌شده که سپهبد عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان از ایران خواسته، حملات حوثی‌ها به عربستان را مهار کند. در همین‌ حال قرار است، مقام ارشدی از پاکستان با دستورکار یمن و احتمالاً پیام دونالد ترامپ راهی تهران شود. اگرچه ایران معتقد است که مسئله یمن راه‌حل نظامی ندارد و بازگشت به مسیر گفت‌وگو و اجرای کامل نقشه راه مورد توافق تنها گزینه واقع‌بینانه است اما تحرکات دیپلماتیک کشورهای منطقه نشان می‌دهد که کلید حل بحران یمن نیز تا حد زیادی با خواسته‌های تهران گره خورده است.